Category Archives: DBH-1

DBH1 laborategian kuriositatea lantzen…

Advertisements

Basoen biodibertsitatea aberasgarria da, zentzu guztietan

Inoiz egin den zuhaitzen inbentario handiena bildu dute nazioarteko ikerketa batean. Ondorioztatu dutenez, basoak espezieen aldetik zenbat eta anitzagoak izan, orduan eta azkarrago eta gehiago hazten dira zuhaitzak, eta beraz, egurrari merkatuan ateratzen zaion etekina ere handiagoa da. Ekonomiaren terminologia aplikatuta, biodibertsitateari eusteak superabita dakar.

Ekologiaren ikuspegitik, basoen biodibertsitateak duen garrantziaz ez dago zalantzarik. Baina baten batek horrekin nahikoa ez badu, ekonomiari dagokionez ere bada aberasgarria, nazioarteko ikerketa zabal batean egiaztatu berri dutenez. Izan ere, espezie anitzeko zuhaitzak dituzten basoak azkarrago eta gehiago hazten dira; beraz, biomasa handiagoa da, eta horietan ekoizten den egur kantitatea ere bai. Hala azaldu dute, Science aldizkarian argitaratutako artikuluan.

Global Forest Biodiversity Initiative izeneko ekimenak orain arte egin duen lan garrantzitsuenaren emaitza da hau. Basoen ikerketan jarduten duen sare handienetakoa da, eta berrogei herrialde baino gehiagotako kideak ditu. Ikerketa Mendebaldeko Virginiako eta Minnesotako unibertsitateek (AEB) eta Herbehereetako Ekologia Institutuak koordinatu badute ere, hamarnaka erakundetako laurogei ikertzailetik gora daude artikuluaren sinatzaileen artean.

biodibertsitatea-768x511
Irudia: Espezie anitzeko zuhaitzak dituzten basoak azkarrago eta gehiago hazten dira. (Argazkia: Dario Di Gallo, Friuli Venezia Giulia Forest Service)

Inoiz egin den zuhaitzen inbentario handiena bildu dute lan honetarako. Hain zuzen, 770.000 lursaildik gora aztertu dituzte, eta hala, 30 milioi zuhaitz eta 8.700 espezie baino gehiagori buruzko informazioa jaso. 44 estatutako baso ekosistema nagusi guztiak hartu dituzte kontuan; klima eta kondizio bereziki esanguratsuak dituzten asko, tartean. Esaterako, Siberiakoak, Patagoniakoak, Errusiako Oimyakon eskualdekoak (hotzenak), Ozeaniako Palau artxipelagokoak (beroenak) eta Brasilgo Bahia eskualdekoak (anitzenak).

Datu horiek guztiak bildu, eta orain arte zuhaitzen biodibertsitatean izan den bilakaera hartu dute kontuan. Hala, deforestazioa dela, edo klima aldaketa dela, zuhaitz espezieen aniztasunak behera egiten duenean, basoen produktibitatea ere murriztu egiten dela ondorioztatu dute. Egin dute kalkulua: zuhaitz biodibertsitatearen %10eko galerak haien produktibitatearen %3ko galera ere badakar, gutxi gorabehera. Are gehiago, gaur egun ditugun zuhaitz espezie guztiak izan beharrean, bakarra izango bagenu, nahiz eta zuhaitz kopurua berbera izan, basoei aterako litzaiekeen etekin komertziala %66 murriztuko litzateke.

Baina zuhaitz kopurua berbera bada, zer dela eta halako aldea? Bada, zuhaitz espezie bakoitzak modu desberdina darabilelako elikatu eta hazteko. Espezie bereko zuhaitzek lehiatu egin behar dute elkarren artean, denek bide bera baliatzen baitute bizirauteko baliabideak lortzeko. Espezieak desberdinak direnean, aldiz, traba gutxiago egiten diote elkarri, nork bere modua du aurrera egiteko, eta batak besteari kendu gabe, gehiago eta azkarrago hazten dira.

Iturria: Amaia Portugalzientziakaiera

Lurrak lurra irentsi zuen

Eurasia eta Indiako plakek talka egin zutenean, bion gainean zegoen lurrazalaren masaren erdia galdu egin zela kalkulatu dute Chicagoko Unibertsitateko ikertzaile batzuek. Azalpen posible bakarra aurkitu diote desagertze horri: material hori guztia hondoratu egin zen, eta mantuarekin nahastu.

Duela hirurogei milioi urte inguru egin zuten talka Eurasia eta Indiako plaka tektonikoek. Lurrazalaren zati bat harrotu egin zen inpaktuarekin, eta ondorioz, Himalaia mendilerroa jaio. Beste zati bat, aldiz, mugitu egin zen bi plaken ertzeetan behera, eta hala sortu ziren gaur egungo Asia hego-ekialdeko lurraldeak. Baina hori izan al zen guztia?

Chicagoko Unibertsitateko (AEB) ikertzaile batzuk ezezkoan daude. Haien kalkuluen arabera, talkaren aurretik lurrazalak zuen masa askoz ere handiagoa zen; mendilerro, irla eta penintsula berriek hartu zutena baino handiagoa. Gainontzekoa ezin izan zen besterik gabe desagertu. Orduan, non dago? Zientzialariok argudiatu dutenez,Lurraren mantuak irentsi zuen lurrazalaren zati bat. Hala azaldu dute Nature Geoscience aldizkarian, sarean argitaratutako artikulu batean.

himalaia-640x323
1. irudia: Plaken arteko talkak mugiarazi zuen lur masaren zati handi bat Himalaia mendilerrora joan zen, baina beste zati handi bat desagertu egin zen lurrazaletik. (Argazkia: NASA)

Orain hirurogei milioi urte hor zegoen masaren erdia desagertu egin da lurrazaletik”, azaldu du Miquela Ingalls ikerketaren arduradunak. Datu hori ez dute arinkeriaz eman. Izan ere, batetik, berriki berrikusiak izan diren plaken mugimenduei buruzko estimazioak baliatu dituzte, denboran atzera egin eta talkaren aurretik bi plakek zer azalera zuten kalkulatzeko. Eta bestetik, Lurreko zenbait zonaldetako datu geologikoak aztertu dituzte, duela hirurogei milioi urteko lurrazalak zer lodiera zuen argitu nahian. “Funtsezko datu multzoak aztertuta, talkaren hastapenetan lurrazal zati horrek zer masa zuen zehaztu ahal izan dugu”, gaineratu du David Rowleyk, ikertzaileetako batek.

Halako masa kantitate handia galdu bada eta aurkitzen ez badute, mantuan behera hondoratu delako behar du izan, ikertzaileok artikuluan azaldu dutenez. Horrek orain arteko teoriak hankaz gora jartzen ditu, ordea. Izan ere, geologian irakasten denez, lurrazal kontinentalak dentsitate txikia du, eta horregatik, ezin du azpian duen mantuarekin nahastu. Hau da, teoria horri eusten badiogu, Eurasia eta Indiako plakek talka egin zutenean, astindutako lurrazalak ezingo zukeen hondoratu. Mantuaren gainetik geratuko zen, hondartzako baloiak ur azalean nola, inoiz behera egin gabe.

“Lurrazal kantitate handia desagertu da, eta mantuaren barruan baino ezin du egon.Pentsatzen genuen mantuak eta lurrazalak oso interakzio txikia zutela elkarren artean, baina lan honek iradoki bezala, egoera zehatz batzuetan behintzat, hori ez da hala”, dio Rowleyk.

ikerketa-taldea-640x375

Graduate student Miquela Ingalls, geophysical Professor David Rowley, and graduate student Albert Colman, in Rowley’s office, September 19, 2016. (Photo by Jean Lachat)

2. irudia: Miquela Ingalls, David Rowley eta Albert Colman, Chicagoko Unibertsitateko ikertzaileak. (Argazkia: Jean Lachat)

Duela hirurogei milioi urteko talka hark mugitu zuen masaren erdia Himalaiara, Asia hego-ekialdera eta itsas sedimentuetara joan zen, beraz; eta beste erdia, Lurreko arrakaletan behera. Hala iradokitzen dute artikulu honetan. Baina gainera, proposamen berri hau baliagarria da beste misterio geokimiko bat ere argitzeko.

Erupzioak gertatzen direnean, mantuak jaurtitzen dituen askotariko substantzien artean daude beruna eta uranioa, baina bi elementu horiek ez dira mantuaren berezko osagaiak. Nola liteke, orduan? Bada, lurrazalean bai, maiz aurkitzen dira beruna eta uranioa, eta artikulu honetan iradoki bezala, lurrazalaren eta mantuaren arteko interakzioa uste baino handiagoa bada, hor legoke galderaren erantzuna. Rowleyk adierazi bezala, “India eta Eurasiako plaken talka prozesu jarraitua bada [gure oinen azpian, oso poliki bada ere, mugitzen segitzen baitute], lurrazal kontinentaleko elementuak mantuarekin nahasten ari dira etengabe, eta horregatik, mantutik gaur egun ateratzen diren material bolkanikoetan ikus ditzakegu”.

Iturria: Amaia Portugal, Zientzia Kaiera

Pl@ntNet landareak identifikatzeko aplikazioa

Mugikorraz baliatuz, landarearen argazkia atera eta aplikazioak zein landare ote den proposatuko dizu. Pla@ntNet

Iturria: Pl@antNet

Asiatik datorren liztorra (I)

Asiako hego-ekialdean du jatorria, baina gaur egun bere kokapen naturaletik at egiten ari da, alegia, Bangladesh, Butan, Txina (Hong Kong Barne), India, Indonesia, Korea, errepublika, Laos, Malasia, Birmania, Tailandia, eta Vietnam horietatik kanpo ari da hedatzen.

Frantziako Lot-et-Garonne departamenduan antzeman zen lehen aldiz Europan 2006an, eta harrezkeroztik kontinente honetan inoiz gertatu den liztor-inbasiorik arrakastatsuena izan da ziur aski velutinaren inbasio hau.

8628858432_803d182d5a_o

1. irudia: Vespa velutina edo Asiako datorren liztorra. (Argazkia: Danel Solabarrieta)

Ez dago argi nondik sartu ziren Europara, baina hala ere, badirudi hibernatzen zeuden erreginak nahi gabe ekarriko zituztela Txinatik (Ekialde Zhejiangetik edo Jiangsu probintziatik). Beharbada erregina bakar bat sartzea ere nahiko izango zen. Seguruenik, nekazaritza-produktuetan, egur artean edota zeramikazko artikuluetan ekarriko zituzten 2004 baino lehenago Burdeoseko portura. Edonola, baliteke beste sarrera batzuk ere egon izana Portugal edo Galiziatik. Liztorraren hedapena oso azkarra izan da Frantzian, ikusi baitzuten 2011n departamenduen %50ean zeudela (101 departamentuetatik 50etan). Gero, Frantziatik gertura joan ziren, hau da, Belgika eta Italiara. Portugalen eta Iberiar Penintsulan, velutinaren milaka aipu egon dira.

Euskal Herrian eta Euskal Herritik kanpo ikusi izan da. Katalunian 2012an, Aran, Garrotxa eta L’Alt Empordan. Kantabrian, 2014.ean, Otañes eta Guriezon, Bizkaitik hurbil. Badirudi Asturiasen gutxiago daudela, baina Galizian ostean, ikaragarri kopuru handia aurkitu da, batez ere Lugo, A Coruña eta Pontevedran. Gaztela eta Leon zonaldean eta Burgosen ere hasiak dira ikusten.

Euskal Herriko lehen aipua Amaiurkoa izan da (Baztan). 2010ean egin zen, eta urte berean, beste hainbat aipu egin ziren Euskal Herrian: Legazpi, Irun, Hondarribia, Oiartzun, Pasaia, Lasarte-Oria eta Aduna.

Lehen aldiz ikusi zenetik, kendu egin behar izan diren habien kopuruak gora egin du nabarmen. 2013an, Gipuzkoan 245 habia kendu ziren, 16 Bizkaian eta 4 bakarrik Araban. Orain arte, Gipuzkoan 1500 baino gehiago kendu dira. Nafarroan 270 habia deuseztatu dira eta Bizkaian 2015ean bakarrik, 250 baino gehiago. Hedapena azkar gertatzen ari da Euskal Herrian zehar eta pentsatzekoa da egiaztatutako datuak benetakoak baino askoz ere txikiagoak direla, oso zaila baita habiak basoetan edo oro har hirietatik kanpo antzematea.

Ezaugarriak

Asiako liztorraren gorputza beltz-marroi iluna da, eta, liztor askok ez bezala, marrazki horia eta laranjazko irudi gutxi ditu. Buru beltza du, eta aurpegi horixka. Barailak handiak dira eta begi konposatu garatuak ditu. Antenak luzeak dira, eta toraxak baditu bi hego pare minxkara, aldi berean mugitu ahal izateko erditik lotuta. Hanken tartsomeroak horiak dira.

Lehenengo tergo biek banda hori oso estuak dituzte. Laugarren tergokoa ia guztiz horia da. Azken tergoak marroi ilunak dira. Langileek 17-32 mm-ko luzera dute, 25 mm-koa batez beste.Erreginak 30 mm-tik gorakoak dira, eta 40 mm-raino iritsi daitezke.

Vespa_velutina_nigrithorax_MHNT_dos

2. irudia: Vespa velutinaren ezaugarri fisikoak. (Argazkia: Didier Descouens. Iturria: Wikipedia. Lizentzia: CC BY-SA 4.0)

Beste espezieengandik bereizten duten ezaugarriak

Emeak eztena dauka, ziztatzeko eta pozoia sartzeko. Abdomenaren amaiera V formakoa da, eta bere antenak argalak dira eta 10 antenomerokoak. Arrek ez daukate eztenik, eta borobila dute abdomenaren amaiera, U formakoa. Antenak 11 antenomerokoak dira eta lodiagoak.

Honako hauek dira antzeko espezie batzuk:

  • Polistes spp., Europako liztor papergilea. Segur aski, hauxe da liztorrik ugariena eskualde meditarranearrean. Alemaniako liztorra bezala, ipar-hemisferio guztian sakabanaturik dago. Hauek biak dira ohikoenak.
  • Vespula germanica. Alemaniako liztorra.
  • Vespula vulgaris. Eurasia osotik ondo ezagutzen den Liztor arrunta. Bere ziztadak mingarriak dira
  • Megascolia flavifrons (Scolidae). Liztor erraldoi honen luzera 6 cm-raino iritsi daiteke. Hala ere, gizakiari ia kalterik ez dio egiten. Ez du habiarik egiten, bakartia baita. Arrautzak uzten ditu kakalardoen gainean.
  • Vespa crabro. Liztortzar europarra.

Talde-portaera: kastak

Liztor eta erle batzuk eta inurriak dira intsektu-bizitzako antolaketa maila gorena. Elkarbizitzari esker, lortzen dute superorganismo modura jokatzea eta horrela biziraupenerako funtzioak hobeto bermatzea: ugalketa, elikagaiak, defentsa, zainketa… Hau guztia, hobeto egiten da kolonien aleen elkarrekintza baten bidez.

Talde-intsektuek honelako abantaila lehiakorrak dituzte: zereginak taldeen artean banatzen dira, hau da, kasten artean. Horrela, aldi berean egin daitezke zeregin guztiak, eta haietatik bat egin beharrak ez du kolokan jartzen beste guztiak, hau da, erreginaren elikadura, kumeen zainketa eta habiaren mantenua. Ondorioz, jaitsi egiten da harrapari eta bizkarroien aurrean izan dezaketen ahulezia.

Taldeetan eragozpenei aurre egiteko eta funtzioak egokiro betetzeko, ezinbestekoa da langileen arteko elkarlana. Gainera, zereginen espezializazioari esker kolonia osoak egonkortasuna lortzen du, hots, homeostasi-erregulazioa. Horrela, hobeto egiten dira betebeharrak: besteak beste, elikagai-metaketa, tenperatura mantentzea eta hainbat baldintzaren kontrola. Hau guztia, garrantzitsua da, baina hori bezain funtsezkoa da neguan bizirautea, eta ale ugaltzaileen bizitza luzatzea. Taldeetan ezin hobeto betetzen dira funtzio hauek guztiak.

Liztor guztien taldea, hiru taldetan antolatzen da:

  • Erruterako ahalmena duen erregina bakarra
  • Langileak, erreginaren arrautza ernalduetatik jaiotzen diren ale antzu ugariak, habiaren eraikuntzaz, eme berrien elikaduraz eta zaintzaz eta koloniaren defentsaz arduratzen direnak. Belaunaldien arteko gainezarpena eta elkarlana gertatzen da horrela.
  • Liztormando arrak, arrautza ernaldugabeetatik jaioak. Ugalkorrak eta haploideak dira, eta udazkenean sortuko diren eme ugalkorrak estaltzea izango dute zeregin bakarra.

Elikadura eta ehiza

Vespa velutina nigrithorax espeziearen langileak, nektarrez eta fruituez elikatzen dira, baina beste animalia batzuk harrapatu behar dituzte, larbei beharrezko diren proteinak eman ahal izateko.

Kolonietan ale asko bizi dira eta beraz, harrapakin kopuru handia lortu behar dute. Gehienbat talde-himenopteroz elikatzen dira, erleak barne. Hala ere, crabro espeziearen antzera, beste artropodo asko ere jaten dituzte: dipteeroak, tximeletak, beldarrak eta armiarmak. Velutina espezie oportunista eta orotarikoa da, eta batzuetan sarraskijalea ere. Alegia, proteina-iturri alternatiboak erabil ditzake, adibidez haragia edo arraina.

Hiri-eremuetan erleak dira bere dietaren %80a, baina proportzio hau %45-50 tartera jaisten da nekazaritza-eremuetan. Hainbat tokitan zenbatu dira harrapakinak eta ikusi davelutinak moldatzeko oso ahalmen handia duela, eta gogoko duela bai ezti-erlea, bai eta intsektu polinizatzaileak ere.

Habia eta habitata

Velutinak talde-bizitza egiten du paperezko habia handietan. Langileek nahasten egiten dituzte landare-zuntzak edo zura hila, ura eta listua “matxe” paperaren antzerako pasta bat lortu eta habia egiteko.

Esfera edo obalo era dauka, zabala baino zertxobait altuagoa (40 cm-tik gora). Kanpoko horma, 5-6 geruzekin osatzen da, geruzen artean aire-kamerak utzita. Alboko 1.5 cm-ko sarrera bakarra du. Habia berria, habia zaharretako altura ertainean kokatzen duteedo bestela beheko alderantz, beste habia berrietan.

(Argazkia: Francis ITHURBURU . Iturria: Wikipedia. Lizentzia: CC BY-SA 3.0)

3. irudia: Erregina bat habiari hasiera ematen. (Argazkia: Francis ITHURBURU . Iturria: Wikipedia. Lizentzia: CC BY-SA 3.0)

Habiaren tamaina eta indibiduo kopurua progresiboki hazten da udaberririk udazkena arte. Uztailetik aurrera, 4-6 cm handitzen da asteko, eta urriaren azken aldian hartzen du tamaina handiena.

Habia barruan, larbak hazteko gelaxkak 6-7 panel horizontaletan jartzen dira. Guztira, 17.000 gelaxka egon daitezke habiako, eta erreginak arrautza bakarra jartzen du gelaxka bakoitzean. Jarduera handieneko populazioak iraila-urria tartean hartzen du kopururik handiena: 1.200-1.800 ale habiako.

Hainbat habia-tamaina daude, baina birkokapen bat egindakoan gertatzen dira tamaina handienak. Izan ere, habia primarioak batzuetan ez dauka ondo garatzeko leku egokirik. Horrelakoetan, toki erosoagoa aurkitzen dute, gehienetan leku altuenetan. Orduan, kolonia apurka-apurka aldatzen joaten da habia zaharretik berrira, habia primarioko larba guztiak irten arte. Habia primarioa toki egokian badago, ez da birkokapenik gertatzen, eta bertan garatuko da habia langileen jarduerari esker.

Habia sekundarioak gehienbat zuhaitzetako kopetetan kokatzen dituzte: haritza, makala, akazia edo koniferoen leku altuetan, baina baita zuhaixketan ere. Inbasioaren ondorioz, hiri-zonetan ere maizago azaltzen dira. Hain toki garaietan kokatzeak lan handia ematen die langileei, baina beste alde batetik, seguruago gelditzen dira, harrapariengandik urrunago.

(Argazkia: Francis ITHURBURU . Iturria: Wikipedia. Lizentzia: CC BY-SA 3.0)

4. irudia: Asiako liztorraren habia. (Argazkia: Francis ITHURBURU . Iturria: Wikipedia. Lizentzia: CC BY-SA 3.0)

Banaketa naturaleko zonaldeko habitatari dagokionez, velutinak baso freskoak nahiago ditu 800 m-raino. Giro epeletan ere moldatzeko gaitasuna dutela ikusi da. Adibidez, Koreako Errepublikan 2004.ean lehen aipua egin zenetik, velutina iparrerantz eta mendebalerantz hedatu da, 10-20 km urteko. Busan hirian, velutinaren habiak batez ere zuhaixkak dauden espazio irekietan azaltzen dira, edo eta eraikinetako teilatuetan.

Velutinak Frantzian ere habia egin du, bai hiri-inguruetan, bai eta nekazaritza-eremuetako zuhaitz garaietan ere. Koniferoak saihesten ditu. Hala ere, badirudi ikasi duela eraikuntzako leku lasaietan habia egiten.

Laburbilduz, esan daiteke habitat zabala duela: eraikinak, nekazaritza-lurrak, abeltzaintza intentsiboko zonaldeak, basoak, hiri-guneak, larre naturalak, erriberak eta gune hezeak. Ur-iturriren batetik gertu kokatzen dira beti ere.

Iturria: Juan Carlos Iturrondobeitia, ZientziaKaiera